Dấu ấn sức mạnh quân sự và tư duy cải cách vượt thời đại của Hoàng đế Quang Trung

Kỹ sư Vũ Đình Thanh, chuyên gia kỹ thuật và đại diện của NPO ALMAZ (Nga) tại Việt Nam, trong quá trình nghiên cứu lịch sử và công nghệ vũ khí phương Tây đã đưa ra những nhận định bất ngờ về năng lực quân sự thời Hoàng đế Quang Trung.

Theo kỹ sư Thanh, các dữ liệu kỹ thuật cho thấy Quang Trung không chỉ là một nhà quân sự kiệt xuất mà còn sở hữu tư duy của một nhà khoa học, người đã sáng tạo ra những loại vũ khí vượt trội so với cả phương Tây cùng thời. Chính nhờ nền tảng quân sự - khoa học đó, quân đội Đại Việt đã có thể đánh bại cả các lực lượng tới từ những công ty Đông Ấn phương Tây.

Kỹ sư Thanh nhấn mạnh: “Thắng lợi của Quang Trung đã góp phần làm chậm tiến trình xâm lược của thực dân phương Tây vào Việt Nam tới hàng trăm năm, giúp người Việt tránh khỏi số phận bị buôn bán nô lệ như ở nhiều vùng thuộc địa khác. Sự ra đi đột ngột của ông được kỹ sư Thanh đánh giá là tổn thất lịch sử lớn, mở đường cho giai đoạn đất nước bị thực dân Pháp đô hộ gần một thế kỷ”.

Mô tả vũ khí của hoàng đế Quang Trung theo nghiên cứu của kỹ sư Thanh: hỏa cầu phốt pho, hỏa hổ bắn ra hỗn hợp nhựa thông trộn phốt pho hoặc phốt pho nguyên chất tự cháy và không thể dập tắt.

Theo kỹ sư Thanh, Hoàng đế Quang Trung chính là “thần chiến thắng của dân tộc”, người đặt nền móng quyết định cho sự trường tồn của con cháu Lạc Hồng.

Các công ty Đông Ấn của Anh, Pháp, Hà Lan, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha từng là những tổ chức thương mại - quân sự hùng mạnh, có quân đội riêng và kiểm soát nhiều vùng thuộc địa trên thế giới. Nhờ khai thác các nguồn tài nguyên chiến lược, họ trở thành lực lượng có ảnh hưởng lớn vượt xa vai trò của một tập đoàn kinh doanh thông thường.

Trong quá trình nghiên cứu lịch sử công nghệ vũ khí, kỹ sư Vũ Đình Thanh đã phân tích các tư liệu kỹ thuật và nhận thấy rằng sức mạnh của các công ty Đông Ấn thời đó chủ yếu dựa vào một mặt hàng chiến lược: nguyên liệu tạo ra thuốc súng đen, thành tố quyết định cho hoạt động của mọi loại súng, pháo và vũ khí hỏa lực trong nhiều thế kỷ.

Theo các dữ liệu kỹ thuật, thành phần chính của thuốc súng đen gồm diêm tiêu, than củi và lưu huỳnh, và đến tận thế kỷ XIX, chưa có chất thay thế hiệu quả nào khác. Chính sự kiểm soát nguồn nguyên liệu quan trọng này đã góp phần giúp các cường quốc phương Tây mở rộng ảnh hưởng toàn cầu.

Các hình thức triển khai vũ khí phốt pho trên bộ: ném hỏa cầu phốt pho từ trên mình voi, sử dụng ống phóng phóng hỏa tiễn với phốt pho từ trên mình voi...

Từ rất sớm, Đại Việt đã tiếp cận và chế tạo các loại vũ khí sử dụng thuốc súng, thể hiện qua việc dùng súng thần công trong chiến trận cuối thế kỷ XIV và việc Hồ Nguyên Trừng, người có hiểu biết sâu về kỹ thuật quân sự bị đưa sang Trung Quốc để chế tạo súng vào đầu thế kỷ XV. Đến thế kỷ XV-XVI, Đại Việt cũng nổi tiếng với loại súng hỏa mai được phương Tây biết đến với tên gọi “súng Giao Chỉ”.

Một trong những yếu tố giúp Đại Việt và khu vực Đông Nam Á phát triển mạnh về kỹ thuật vũ khí là nguồn diêm tiêu tự nhiên hình thành từ môi trường khí hậu nóng ẩm, đặc biệt tại các hang động có phân dơi. Diêm tiêu (KNO₃) là thành phần quan trọng nhất của thuốc súng đen và không thể thiếu cho các loại súng, pháo truyền thống cho đến tận cuối thế kỷ XIX.

Do tầm quan trọng của nguyên liệu này, các công ty Đông Ấn của châu Âu vốn nắm vai trò lớn trong thương mại và mở rộng thuộc địa, đặc biệt quan tâm tới những khu vực có nguồn diêm tiêu tự nhiên, bao gồm Đông Nam Á và vùng phía đông Ấn Độ. Khi mở rộng kiểm soát tại Ấn Độ, Công ty Đông Ấn Anh đã tiếp cận được phần lớn sản lượng diêm tiêu phục vụ cho nhu cầu quân sự của châu Âu thời kỳ đó.

Tại Việt Nam, đến đầu thế kỷ XX vẫn tồn tại nhiều mỏ diêm tiêu được ghi nhận trong các tài liệu nghiên cứu của Pháp cho thấy đây từng là nguồn tài nguyên được khai thác đáng kể trong thời kỳ thuộc địa.

Theo một số tư liệu nước ngoài, vào cuối thế kỷ XVIII, Nguyễn Ánh từng có giai đoạn nhận sự hỗ trợ của một số nhóm người châu Âu hoạt động trong khu vực, trong đó có các giáo sĩ và thương nhân gắn với các tổ chức buôn bán lớn của phương Tây. Trong cùng thời kỳ, quân Tây Sơn đã đánh bại nhiều lực lượng vũ trang có yếu tố nước ngoài, bao gồm nhóm quân của Manuel, lực lượng Xiêm năm 1785 và quân Thanh năm 1789.

Kỹ sư Thanh (thứ ba từ trái sang) trong đoàn các nhà khoa học Nga tham dự Diễn đàn khoa học Việt - Nga về xúc tiến công nghiệp, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho biết ông đã nghiên cứu trong nhiều năm về kỹ thuật vũ khí thời Tây Sơn. Theo phân tích của ông, các ghi chép cổ có nhắc đến loại hỏa dược đặc biệt do quân Tây Sơn sử dụng, được mô tả là có khả năng cháy mạnh và khó dập tắt. Từ những mô tả đó, ông Thanh khảo sát khả năng ứng dụng trong các nguyên lý của động cơ hiện đại và đã đăng ký sáng chế dựa trên một số kết quả nghiên cứu riêng.

Những chiến thắng lớn của Tây Sơn được ông Thanh lý giải là có liên quan đến việc quân đội khi đó sở hữu kỹ thuật chế tạo vũ khí và hỏa dược mang tính độc đáo, giúp nâng cao hiệu quả tác chiến trong nhiều trận đánh quan trọng.

Một số ghi chép cổ của Trung Quốc và Đại Việt mô tả việc quân Tây Sơn đã sử dụng các loại hỏa khí cháy mạnh, có tốc độ bùng phát nhanh, nhiệt độ cao và khó dập tắt. Theo cách diễn giải của kỹ sư Vũ Đình Thanh, những mô tả này gợi ý khả năng tồn tại một dạng hỏa dược đặc biệt có thành phần dễ bốc cháy trong không khí, được nhồi vào hỏa cầu, hỏa hổ, hoặc các ống phóng tương tự pháo thăng thiên.

Những mô tả về việc vật liệu phải được bảo quản trong môi trường ẩm hoặc nước, cùng các hiện vật hỏa cầu dày hiện còn lưu giữ ở bảo tàng, được ông Thanh cho rằng phù hợp với nguyên lý của một số chất cháy mạnh dùng trong kỹ thuật hỏa công cổ.

Ngoài ra, các ghi chép của sử Trung Quốc về trận Ngọc Hồi cũng đề cập đến việc quân Tây Sơn phóng “hỏa tiễn”, tức các loại vũ khí phóng hỏa lực tầm ngắn. Với cấu tạo nhẹ và ít giật, loại vũ khí này có thể được triển khai trên voi chiến hoặc thuyền nhỏ, tạo nên hỏa lực cơ động cao trong các trận đánh.

Một số chuyên gia quân sự Việt Nam khi xem xét các mô tả cổ và hiện vật đã ghi nhận rằng kỹ thuật hỏa công thời Tây Sơn có nhiều yếu tố đặc biệt, góp phần tạo nên ưu thế lớn trong những chiến dịch quan trọng cuối thế kỷ XVIII.

Tuệ Lâm (t/h)